Kenali Tanjak Terengganu: Warisan Budaya Yang Masih Popular
Simbol Warisan Budaya Melayu
“Tanjak” secara umum ialah sejenis ikatan kain songket atau tenun tradisional yang dililit di kepala lelaki Melayu sebagai simbol adat dan status. Pada zaman dahulu, pemakaian tanjak di negeri-negeri Melayu (termasuk Terengganu) telah berkembang daripada sekadar sehelai kain yang dililit kepala, kepada bentuk yang lebih rumit, mempunyai lipatan, nama “solek”, dan dipakai mengikut status sosial. Menurut kajian, pemakaian tanjak (serta tengkolok/destar) juga membawa maksud simbolik bagi orang Melayu – ia mewakili agama, bangsa dan negara.
Sumber YouTube: Berita Harian Online
Sejarah Tanjak Terengganu
Asal Usul Pemakaian Tanjak di Terengganu
Pemakaian tanjak di negeri Terengganu dipercayai bermula sejak era awal Kesultanan Terengganu sekitar abad ke-18. Pada waktu itu, tanjak menjadi pelengkap utama dalam pakaian rasmi istana dan hanya dipakai oleh golongan tertentu seperti Sultan, kerabat diraja, dan para pembesar negeri. Ia bukan sekadar hiasan kepala, tetapi juga lambang status, kewibawaan serta ketaatan kepada adat istiadat Melayu Terengganu yang tinggi nilainya dalam budaya istana.
Simbolik dan Keunikan Tanjak Belalai Gajah
Kain tanjak biasanya diperbuat daripada songket tenunan Terengganu yang halus, dihiasi dengan benang emas atau perak. Setiap warna dan corak mempunyai makna tersendiri iaitu kuning diraja untuk Sultan, ungu untuk pembesar tinggi, manakala hijau atau merah tua untuk panglima dan orang besar istana. Antara rekaan tanjak yang paling tersohor ialah Tanjak Belalai Gajah, yang menampilkan tiga takuk lipatan utama serta pucuk melengkung ke kanan melambangkan kebijaksanaan dan kuasa pemerintahan. Gaya lipatannya yang megah menjadikan tanjak ini simbol kekuatan, keanggunan, dan martabat negeri Terengganu.
Jenis-Jenis Tanjak Terengganu
Selain Tanjak Belalai Gajah, negeri Terengganu juga mempunyai beberapa jenis tanjak atau gaya ikatan tanjak lain yang digunakan dalam adat dan budaya setempat. Berikut ialah beberapa tanjak lain yang biasa digunakan di Terengganu:
1. Tanjak Belalai Gajah
Ciri: Bentuk lipatan melengkung ke atas menyerupai belalai gajah. Terdiri daripada 3 takuk lipatan utama di bahagian dasar. Pucuk tanjak (juga dikenali sebagai “sula”) menjulang di sebelah kanan kepala. Daun tanjak menutup simpul di telinga kiri.
Makna: melambangkan kekuatan, kebijaksanaan dan keagungan. Pucuk di kanan menandakan raja yang memerintah.
Status: Dahulunya dipakai oleh Sultan dan pembesar istana Terengganu.
Warna: Kuning Diraja untuk Sultan.Versi moden rasmi: Biru gelap bersulam emas atau perak (untuk pembesar).
2. Tanjak Laksamana Terengganu
Ciri: Lipatan tiga takuk, pucuk tanjak tegak ke kanan, bahagian daun menutup simpul di telinga kiri.
Makna: Melambangkan keberanian, kuasa dan kesetiaan, dikaitkan dengan panglima laut (Laksamana).
Status: Pernah dipakai oleh Laksamana dalam sistem istana dahulu, kini dijadikan tanjak rasmi Menteri Besar Terengganu dalam istiadat negeri.
Warna: Asal hitam bersulam emas; versi rasmi moden berwarna biru.
3. Tanjak Lang Melayang
Ciri: Lipatan tanjak ini direka menyerupai burung lang (helang) sedang terbang tinggi. Pucuk tanjak menjulang ke atas dan sedikit condong ke belakang, seperti kepak helang terbuka di udara.
Makna: Melambangkan ketangkasan, pengaruh dan kebebasan. Digambarkan sebagai seorang pemimpin yang mampu “melayang” mengatasi cabaran.
Status: Dahulunya dipakai oleh pahlawan, pembesar atau panglima perang dalam majlis istiadat atau medan pertempuran. Kini digunakan dalam majlis adat, pakaian silat, dan persembahan kebudayaan.
Warna: Hitam bersulam emas (untuk tampak gagah). Kadang-kadang juga warna biru atau merah hati digunakan mengikut tujuan atau pangkat.
4. Tanjak Dagang Sakit di Rantau
Ciri: Lipatan tanjak ini mempunyai bentuk miring dan condong sedikit ke sisi. Bahagian pucuk tidak menjulang tinggi seperti tanjak panglima, sebaliknya lebih rendah dan sederhana. Ia biasanya berbentuk asimetri dan tidak terlalu kemas, namun tetap kemas dalam gaya tersendiri.
Makna: melambangkan perasaan perantau yang terasing, sunyi dan merindui tanah air. Ia juga mencerminkan kesabaran, kerendahan hati, dan semangat bertahan walaupun sedang diuji.
Status: ia dipakai oleh orang kebanyakan atau perantau.
Kadangkala dipilih oleh pengantin atau pesilat untuk menyampaikan mesej simbolik.Warna: Biasanya berwarna kelabu, biru pudar, hitam, atau perang, menggambarkan suasana suram atau sendu.
Perbezaan Tanjak Terengganu Dengan Negeri Lain
| Negeri | Bentuk Lipatan | Nama Ikatan | Simbolik / Makna | Warna Rasmi | Status Pemakai | Jenis Kain |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Terengganu | Lipatan belalai gajah, 3 takuk, pucuk di kanan | Belalai Gajah | Melambangkan raja memerintah dan keagungan diraja | Kuning Diraja | Sultan of Terengganu | Songket bunga penuh |
| Kelantan | Lipatan bulat penuh, menutup kepala | Getam Budu | Lambang rahsia & amanah | Hitam (bersulam emas) | Sultan & Pembesar | Songket atau limar |
| Johor | Tirus ke atas, ombak & susun sirih | Laksamana Johor-Riau | Simbol laut & kuasa Laksamana | Biru (benang perak) | Laksamana Johor | Songket biru |
| Perak | Gaya kepak ayam patah ke bawah | Ayam Patah Kepak | Kedudukan tertinggi Sultan Perak | Putih (benang perak) | Sultan Perak | Songket putih perak |
| Selangor | Jambul ayam jantan (Balung Ayam) | Balung Raja | Warisan perpaduan Selangor-Perak | Kuning Diraja | Sultan Selangor | Songket kuning |
Peranan Tanjak
Peranan Tanjak Dalam Budaya dan Adat Melayu
Walaupun zaman berubah, tanjak masih memainkan peranan penting dalam kehidupan masyarakat Terengganu. Ia sering digunakan dalam:
Majlis pertabalan dan istiadat diraja, sebagai lambang kekuasaan dan warisan.
Upacara perkahwinan tradisional, di mana pengantin lelaki memakai tanjak bagi menonjolkan keperibadian dan ketampanan Melayu.
Pertunjukan kebudayaan dan festival negeri, seperti Pesta Busana Melayu dan Festival Payang, yang menampilkan keindahan rekaan tanjak klasik.
Tanjak juga semakin mendapat perhatian di kalangan anak muda yang menggunakannya sebagai elemen fesyen moden, terutama dalam acara rasmi, sesi fotografi, dan pakaian korporat bertema Melayu.
Pemuliharaan dan Populariti Masa Kini
Tanjak Terengganu
Kini, ramai penggiat warisan dan usahawan muda di Terengganu berusaha menghidupkan kembali seni pembuatan tanjak. Di daerah seperti Marang, Kuala Terengganu, dan Besut, masih terdapat tukang tanjak warisan yang mahir menghasilkan tanjak Belalai Gajah mengikut kaedah lipatan klasik. Media sosial turut memainkan peranan besar dalam mempopularkan tanjak. Ramai golongan muda mula memakai tanjak dalam sambutan Hari Kebangsaan, Hari Raya dan majlis rasmi. Fenomena ini menunjukkan bahawa warisan lama tidak pernah lapuk ditelan zaman, sebaliknya terus menjadi kebanggaan budaya rakyat Terengganu.
Conclusion
Tanjak Terengganu bukan sekadar sehelai kain tenun, tetapi lambang maruah dan keagungan bangsa Melayu. Ia menonjolkan seni lipatan yang penuh simbol, menggambarkan disiplin, keberanian dan ketinggian budi pekerti orang Melayu.
Selagi warisan ini dihargai, tanjak Belalai Gajah akan terus berdiri megah sebagai ikon budaya negeri Terengganu bukti bahawa keindahan tradisi Melayu sentiasa relevan, walau zaman berubah.
Tanjak dilipat kemas berseni,
Berpucuk tinggi lambang berani.
Warisan lama jangan dilupai,
Lambang martabat bangsa sejati.
